Bir imar ceza davası, çoğu zaman idarenin ruhsatsız veya ruhsata aykırı bir yapıyı tespit etmesiyle başlayan ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nda (CMK) düzenlenen aşamalardan geçen bir süreçtir. Ceza yargılaması, 3194 sayılı İmar Kanunu kapsamındaki idari işlemlerle eş zamanlı yürüyebilir. Bu yazıda bir imar ceza dosyasının genel aşamaları, kanun yolları ve süreleri CMK, TCK ve İmar Kanunu metinlerine dayanılarak sıralanmaktadır. Suçun unsurları ve cezaları için imar kirliliği suçu yazısına bakılabilir.
İmar Kanunu m.32'ye göre ruhsatsız veya ruhsata aykırı yapı yapıldığının ilgili idarece tespiti, fenni mesulün tespiti ve ihbarı ya da herhangi bir şekilde duruma muttali olunması üzerine idare o andaki inşaat durumunu tespit eder ve yapıyı mühürleyerek inşaatı durdurur. Bu idari tespit ile ceza soruşturması ayrı süreçlerdir; ancak tespit tutanakları ceza dosyasında delil olarak önem taşıyabilir.
CMK m.158'e göre suça ilişkin ihbar veya şikâyet Cumhuriyet başsavcılığına veya kolluk makamlarına yapılabilir. Bir kamu görevinin yürütülmesiyle bağlantılı olarak işlendiği iddia edilen suç nedeniyle ilgili kurum ve kuruluş idaresine yapılan ihbar veya şikâyet gecikmeksizin ilgili Cumhuriyet başsavcılığına gönderilir (m.158/4). İhbar veya şikâyet yazılı ya da tutanağa geçirilmek üzere sözlü olarak yapılabilir.
CMK m.160'a göre soruşturma makamı, bir suçun işlendiği izlenimini veren bir hâli öğrenir öğrenmez kamu davasını açmaya yer olup olmadığına karar vermek üzere işin gerçeğini araştırmaya başlar ve şüphelinin lehine ve aleyhine olan delilleri toplar. Soruşturma evresinde imar dosyalarında sık görülen işlemler şunlardır.
İfadesi alınacak kişi davetiye ile çağrılır; çağrılma nedeni açıkça belirtilir (CMK m.145). İfade alınırken kişiye yüklenen suç anlatılır, müdafi seçme hakkının bulunduğu ve müdafiin hazır bulunabileceği bildirilir, yüklenen suç hakkında açıklamada bulunmamanın kanuni hak olduğu söylenir ve şüpheden kurtulmak için somut delillerin toplanmasını isteyebileceği hatırlatılır (m.147).
Keşif, hâkim veya mahkeme tarafından, gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde ise soruşturma makamı tarafından yapılır (CMK m.83). Keşif sırasında şüpheli, mağdur ve bunların müdafii ve vekilleri hazır bulunabilir (m.84). İmar dosyalarında yapının yerinde incelenmesi, yapının mevcut durumunun ve ruhsata uygunluğunun belirlenmesi bakımından önem taşır.
Çözümü özel veya teknik bilgiyi gerektiren hâllerde bilirkişinin oy ve görüşünün alınmasına karar verilebilir (CMK m.63). Soruşturma evresinde bu yetkiyi Cumhuriyet başsavcılığı da kullanabilir. Genel bilgi veya tecrübeyle ya da hukuki bilgiyle çözümlenebilecek konularda bilirkişiye başvurulamaz. İmar dosyalarında yapının ruhsata, projeye ve imar planına uygunluğu gibi teknik sorular bu yolla incelenebilir.
Toplanan deliller suçun işlendiği hususunda yeterli şüphe oluşturuyorsa iddianame düzenlenir (CMK m.170/2). Yeterli şüphe oluşturacak delil elde edilememesi veya kovuşturma olanağının bulunmaması hâllerinde ise kovuşturmaya yer olmadığına karar verilir (m.172). Bu karara karşı suçtan zarar gören, kararın kendisine tebliğ edildiği tarihten itibaren iki hafta içinde sulh ceza hâkimliğine itiraz edebilir (m.173/1). CMK m.171'deki kamu davasının açılmasının ertelenmesi kurumu üst sınırı üç yıl veya daha az hapis cezasını gerektiren suçlar için öngörüldüğünden, üst sınırı beş yıl olan TCK 184/1 bakımından bu kapsama girmez.
İddianame, mahkemeye gönderildikten sonra CMK m.174'e göre mahkemece, iddianamenin ve soruşturma evrakının verildiği tarihten itibaren onbeş gün içinde incelenir; kanunda sayılan eksiklikler bulunması hâlinde iddianame Cumhuriyet başsavcılığına iade edilir. İade edilmeyen iddianame kabul edilmiş sayılır. İddianame, çağrı kâğıdı ile birlikte sanığa tebliğ olunur; çağrı kâğıdının tebliği ile duruşma günü arasında en az bir hafta süre bulunması gerekir (m.176).
Duruşmalarda deliller tartışılır, bilirkişi raporları ve keşif sonuçları değerlendirilir. Duruşmanın sona erdiği açıklandıktan sonra hüküm verilir. CMK m.223'e göre hüküm; beraat, ceza verilmesine yer olmadığı, mahkûmiyet, güvenlik tedbirine hükmedilmesi, davanın reddi veya düşmesi şeklinde olabilir. Bir fiilin kanunda suç olarak tanımlanmamış olması, suçun sanık tarafından işlendiğinin sabit olmaması gibi hâller beraat gerekçeleri arasında sayılmıştır (m.223/2). TCK 184/5'teki özel düşme düzenlemesi için yapının mevzuata uygun hale getirilmesi yazısına bakılabilir. Hükmolunan ceza iki yıl veya daha az süreli hapis ise, CMK m.231'deki koşullar çerçevesinde hükmün açıklanmasının geri bırakılması gündeme gelebilir; bu kararın verilip verilmeyeceği mahkemenin değerlendirmesine bağlıdır.
Dava zamanaşımı bakımından TCK m.66/1-e, beş yıldan fazla olmamak üzere hapis veya adlî para cezasını gerektiren suçlarda sekiz yıllık süre öngörür; zamanaşımının durması ve kesilmesi m.67'de düzenlenmiştir.
CMK m.272'ye göre ilk derece mahkemelerinden verilen hükümlere karşı istinaf yoluna başvurulabilir. İstinaf istemi, hükmün gerekçesiyle birlikte tebliğ edildiği tarihten itibaren iki hafta içinde hükmü veren mahkemeye bir dilekçe verilmesi veya zabıt kâtibine beyanda bulunulması suretiyle yapılır (m.273/1). Süresi içinde yapılan istinaf başvurusu hükmün kesinleşmesini engeller (m.275). Kanun yoluna Cumhuriyet başsavcılığı, şüpheli, sanık ve katılan sıfatını almış olanlar başvurabilir (m.260).
Bölge adliye mahkemesi ceza dairelerinin bozma dışında kalan hükümleri temyiz edilebilir; ancak CMK m.286/2'de sayılan kararlar temyiz edilemez. Bunlar arasında ilk derece mahkemelerinden verilen beş yıl veya daha az hapis cezalarına karşı istinaf başvurusunun esastan reddine dair kararlar ile bu cezaları artırmayan bölge adliye mahkemesi kararları bulunur. Temyiz istemi de hükmün gerekçesiyle birlikte tebliğ edildiği tarihten itibaren iki hafta içinde hükmü veren mahkemeye dilekçe verilmesi veya zabıt kâtibine beyanda bulunulmasıyla yapılır (m.291/1); süresi içinde yapılan temyiz başvurusu hükmün kesinleşmesini engeller (m.293). Temyiz nedeni, hükmün hukuka aykırı olmasıdır (m.288).
Hâkim veya mahkeme kararlarına karşı kanunun gösterdiği hâllerde itiraz yoluna gidilebilir. Kanunda ayrı hüküm bulunmadıkça itiraz, kararın öğrenildiği günden itibaren iki hafta içinde yapılır (CMK m.267, 268).
| Başvuru | Süre | Dayanak |
|---|---|---|
| Kovuşturmaya yer olmadığına dair karara itiraz (suçtan zarar gören) | Tebliğden itibaren iki hafta | CMK m.173/1 |
| İstinaf | Gerekçeli hükmün tebliğinden itibaren iki hafta | CMK m.273/1 |
| Temyiz | Gerekçeli hükmün tebliğinden itibaren iki hafta | CMK m.291/1 |
| Hâkim ve mahkeme kararlarına itiraz | Kararın öğrenildiği günden itibaren iki hafta | CMK m.268/1 |
Ceza yargılaması sürerken idari süreç de işleyebilir. İmar Kanunu m.32'ye göre mühürleme, yapı sahibine tanınan süre ve yıkım kararı idari işlemlerdir; m.42'ye göre idari para cezası encümence verilir. İdari işlemlere karşı dava yolu, süre ve yürütmenin durdurulması için yıkım, mühürleme ve imar para cezası yazısına bakılabilir. Mühürlü yapıda yapılan işlemler TCK m.203'teki mühür bozma suçu bakımından ayrıca önem taşır; ancak İmar Kanunu m.42'ye göre yapının mevzuata uygun hale getirilmesi için idarenin yazılı izni dahilinde yapılan iş ve işlemler mühür bozma suçu teşkil etmez. Ayrıca tahsil edilen idari para cezaları, aynı fiil nedeniyle TCK 184'e göre mahkûm olanlara faizsiz olarak iade edilir.
İdarenin ruhsatsız veya ruhsata aykırı yapıyı tespit etmesi ya da bir ihbar veya şikâyet üzerine soruşturma başlar. CMK m.158'e göre ihbar veya şikâyet Cumhuriyet başsavcılığına ya da kolluk makamlarına yapılabilir. Soruşturma sonunda yeterli şüphe oluşursa iddianame düzenlenir ve dosya mahkemeye gönderilir.
CMK m.147'ye göre ifade alınırken şüpheliye yüklenen suç anlatılır, müdafi seçme hakkı bildirilir ve yüklenen suç hakkında açıklamada bulunmamanın kanuni hakkı olduğu söylenir. Şüpheli ayrıca şüpheden kurtulmak için somut delillerin toplanmasını isteyebilir. İfadeye çağrı davetiye ile yapılır ve çağrılma nedeni açıkça belirtilir.
İmar dosyalarında yapının mevcut durumu, ruhsata ve imar planına uygunluğu teknik bilgi gerektirebilir. CMK m.63'e göre çözümü özel veya teknik bilgiyi gerektiren hâllerde bilirkişi görüşü alınabilir; keşif ise m.83 uyarınca yapılır ve şüpheli, mağdur ile müdafi ve vekilleri keşifte hazır bulunabilir. Bu işlemlerin yapılıp yapılmayacağına dosyanın durumuna göre karar verilir.
CMK'ya göre istinaf ve temyiz istemleri, hükmün gerekçesiyle birlikte tebliğ edildiği tarihten itibaren iki hafta içinde, hükmü veren mahkemeye dilekçe verilerek ya da zabıt kâtibine beyanda bulunularak yapılır (m.273 ve m.291). Sürenin başlangıcı hükmün açıklandığı tarih değil, gerekçeli hükmün tebliğ tarihidir. Süresi içinde yapılan başvuru hükmün kesinleşmesini engeller.
CMK m.286/2'ye göre ilk derece mahkemelerinden verilen beş yıl veya daha az hapis cezalarına karşı istinaf başvurusunun esastan reddine dair bölge adliye mahkemesi kararları ile bu cezaları artırmayan kararlar temyiz edilemez. Her durumda başvuru yolunun açık olup olmadığı, verilen kararın türüne ve metindeki istisnalara göre belirlenir.
İkisi ayrı süreçlerdir ve ayrı hükümlere tabidir. İmar Kanunu m.42'ye göre tahsil edilen idari para cezaları, aynı fiil nedeniyle TCK 184'e göre mahkûm olanlara faizsiz iade edilir; ayrıca TCK 184/5 yapının uygun hale getirilmesine ceza hukuku bakımından sonuç bağlar. İdari süreç ayrıntıları için yıkım, mühürleme ve imar para cezası yazısına bakılabilir.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki görüş veya somut bir dosyaya ilişkin değerlendirme niteliği taşımaz. Mevzuat, mevzuat.gov.tr adresindeki metinler esas alınarak 22 Ekim 2026 tarihi itibarıyla derlenmiştir; yürürlükteki metni ve güncel değişiklikleri ayrıca kontrol ediniz.
