Ruhsatsız veya ruhsata aykırı yapılan yapılar için 3194 sayılı İmar Kanunu, ceza yargılamasından bağımsız bir idari yaptırım sistemi öngörür. Bu sistemin başlıca unsurları yapının mühürlenip inşaatın durdurulması (m.32), gerekirse yıkım ve imar para cezası (m.42) olarak sıralanabilir. Bu yazıda söz konusu hükümler ile idari yaptırımlara karşı idari yargıda dava açılmasına ilişkin genel kurallar, 3194 sayılı Kanun ve 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu (İYUK) metinlerine dayanılarak özetlenmektedir. Ceza yönü için imar kirliliği suçu yazısına bakılabilir.
Madde 32'ye göre ruhsat alınmadan yapıya başlandığı veya ruhsat ve eklerine ya da ruhsat alınmadan yapılabilecek yapılarda projelerine ve ilgili mevzuata aykırı yapı yapıldığı, ilgili idarece tespit edilir; fenni mesulün tespit ve ihbarı ya da herhangi bir şekilde duruma muttali olunması da bu sürecin başlangıcı olabilir. Bunun üzerine belediye veya valiliklerce o andaki inşaat durumu tespit edilir, yapı mühürlenir ve inşaat derhal durdurulur.
Maddenin ilgili diğer hükümleri şöyledir:
Aykırılık giderilmez veya ruhsat alınmazsa aynı maddeye göre ruhsat iptal edilir; ruhsata aykırı veya ruhsatsız yapılan bina, belediye encümeni veya il idare kurulu kararını müteakip belediye veya valilikçe yıktırılır ve masrafı yapı sahibinden tahsil edilir. Maddede ayrıca, yapı tatil tutanağından itibaren bir ay içinde yapının uygun hale getirilmediği veya ruhsat alınmadığı tespit edilmesine rağmen iki ay içinde yıkım kararı alınmayan yapılar ile yıkım kararı alınmış olmasına rağmen altı ay içinde idarece yıkılmayan yapıların Bakanlıkça yıkılabileceği veya yıktırılabileceği, yıkım maliyetlerinin ise ilgili idareden tahsil edileceği düzenlenmiştir. Geçici 22. maddeye göre bu ek hükümler, ilgili değişikliğin yürürlüğe girdiği tarihten önce yıkım kararı alınmış yapılar hakkında uygulanmaz.
İmar Kanunu m.42'ye göre, bu maddede belirtilen ve imar mevzuatına aykırılık teşkil eden fiil ve hallerin tespit edildiği tarihten itibaren on iş günü içinde ilgili idare encümenince sorumlular hakkında, üstlenilen her bir sorumluluk için ayrı ayrı olarak idari müeyyideler uygulanır.
Ruhsat alınmaksızın veya ruhsata, ruhsat eki etüt ve projelere ve imar mevzuatına aykırı olarak yapılan yapıların sahibine, yapı müteahhidine ve aykırılığı altı iş günü içinde idareye bildirmeyen ilgili fenni mesullere, bin Türk lirasından az olmamak üzere, kanunda tarif edilen biçimde hesaplanan idari para cezası verilir. Hesaplamanın ana hatları şöyledir:
Madde 42'nin devamı, 18, 28, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 40 ve 41. maddelerde belirtilen yükümlülükleri yerine getirmeyen veya bu maddelere aykırı davranan yapı veya parsel sahibine, müelliflere, fenni mesullere, yapı müteahhidine ve diğer sayılan kişilere ayrı ayrı olmak üzere sabit tutarlı idari para cezaları öngörür: ikibin Türk lirası; fiillerin çevre ve sağlık şartlarına aykırı olması hâlinde dörtbin Türk lirası; can ve mal emniyetini tehdit etmesi hâlinde altıbin Türk lirası. Yapıldığı tarihte plana ve mevzuata uygun olmakla birlikte can ve mal emniyetini tehdit ettiği tespit edilen yapılarda, idarenin yazılı ikazına rağmen eksiklikleri gidermeyen veya takviyede bulunmayan yapı sahibine ise onbin Türk lirası idari para cezası verilir.
| Yaptırım | Dayanak | Özet |
|---|---|---|
| Mühürleme ve inşaatın durdurulması | m.32 | Tespit sonrası yapı mühürlenir, inşaat derhal durdurulur |
| Yıkım | m.32 | Aykırılık giderilmezse encümen veya il idare kurulu kararını müteakip yıkım; masraf yapı sahibinden tahsil edilir |
| İdari para cezası | m.42 | Metrekare bazlı hesap, oranlar ve ilaveler; sorumluluk üstlenen her kişi için ayrı ayrı |
| Tekrar | m.42 | Fiil ve hallerin tekrarı hâlinde idari para cezaları bir kat artırılarak uygulanır |
Maddede ayrıca müteahhit yetki belgesinin belirli hâllerde Bakanlıkça iptal edileceği ve idari para cezalarının TCK 184'e göre mahkûm olanlara faizsiz iade edileceği hükümleri yer alır.
Mühürleme, yıkım kararı ve benzeri işlemler idari işlemdir. İYUK m.2'ye göre idari işlemlerin yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden biri ile hukuka aykırı olduklarından dolayı iptali için menfaatleri ihlal edilenler iptal davası; idari eylem ve işlemlerden dolayı kişisel hakları doğrudan muhtel olanlar ise tam yargı davası açabilir. Davalar, idare mahkemesi başkanlığına hitaben yazılmış imzalı dilekçeyle açılır (m.3).
İYUK m.34/1'e göre imar, kamulaştırma, yıkım, işgal, tahsis, ruhsat ve iskan gibi taşınmaz mallarla ilgili mevzuatın uygulanmasına ilişkin idari davalarda yetkili mahkeme, taşınmaz malların bulunduğu yer idare mahkemesidir.
İYUK m.7/1'e göre dava açma süresi, özel kanunlarında ayrı süre gösterilmeyen hallerde, idare mahkemelerinde altmış gündür. Süre, idari uyuşmazlıklarda yazılı bildirimin yapıldığı tarihi izleyen günden başlar (m.7/2, m.8/1). Tatil günleri sürelere dahildir; sürenin son günü tatil gününe rastlarsa süre, tatili izleyen çalışma gününün bitimine kadar uzar (m.8/2). İlgililer dava açma süresi içinde idari işlemin kaldırılması, geri alınması veya değiştirilmesini üst makamdan isteyebilir; bu başvuru, işlemeye başlamış dava açma süresini durdurur (m.11). Mühürleme yapı tatil zaptının yapıya asılması suretiyle tebliğ edilmiş sayıldığından (İmar K. m.32), sürenin hangi tarihte başladığı somut bildirim şekline göre incelenmelidir.
İYUK m.27/1'e göre dava açılması, dava edilen idari işlemin yürütülmesini kendiliğinden durdurmaz. İdare mahkemeleri, idari işlemin uygulanması halinde telafisi güç veya imkânsız zararların doğması ve idari işlemin açıkça hukuka aykırı olması şartlarının birlikte gerçekleşmesi durumunda, gerekçe göstererek yürütmenin durdurulmasına karar verebilir (m.27/2). Yürütmenin durdurulması kararlarında bu iki koşulun hangi gerekçelerle gerçekleştiğinin belirtilmesi zorunludur. Karar teminat karşılığında verilir; ancak durumun gereklerine göre teminat aranmayabilir (m.27/6). Bu kararlara karşı tebliğden itibaren yedi gün içinde itiraz edilebilir (m.27/7).
İdari para cezalarına karşı başvuru yolu bakımından Kabahatler Kanunu da dikkate alınır. Kabahatler Kanunu m.27/1'e göre idari para cezasına ilişkin idari yaptırım kararına karşı, kararın tebliği veya tefhimi tarihinden itibaren en geç onbeş gün içinde sulh ceza mahkemesine başvurulabilir; m.3/a'ya göre bu kanun yolu hükümleri, diğer kanunlarda aksine hüküm bulunmaması halinde uygulanır. Aynı Kanun'un 27. maddesinin sekizinci fıkrası ise idari yaptırım kararının verildiği işlem kapsamında aynı kişi ile ilgili olarak idari yargının görev alanına giren kararların da verilmiş olması hâlinde, hukuka aykırılık iddialarının bu işlemin iptali talebiyle birlikte idari yargı merciinde görüleceğini belirtir. Somut bir imar para cezasında hangi başvuru yolunun ve sürenin söz konusu olduğu, işlemin niteliğine ve birlikte verilen diğer idari kararlara göre ayrıca belirlenmelidir.
İmar Kanunu m.42'ye göre aykırılığın tespit edildiği tarihten itibaren on iş günü içinde ilgili idarenin encümeni, sorumlular hakkında üstlenilen her bir sorumluluk için ayrı ayrı olmak üzere kanunda belirtilen idari müeyyideleri uygular. Yapı sahibi, yapı müteahhidi ve aykırılığı altı iş günü içinde idareye bildirmeyen fenni mesuller madde kapsamında sorumlu olarak sayılmıştır.
İmar Kanunu m.32'ye göre ilgili idare o andaki inşaat durumunu tespit eder, yapıyı mühürler ve inşaatı derhal durdurur. Durdurma, yapı tatil zaptının yapı yerine asılmasıyla yapı sahibine tebliğ edilmiş sayılır; tebligatın bir nüshası muhtara bırakılır, bir nüshası Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğüne gönderilir. Yapı sahibi en çok bir ay içinde yapısını ruhsata uygun hale getirerek veya ruhsat alarak mührün kaldırılmasını isteyebilir.
Yıkım kararı idari işlemdir ve İYUK m.34/1'e göre imar, yıkım, ruhsat ve iskan gibi taşınmaz mallarla ilgili mevzuatın uygulanmasına ilişkin davalarda yetkili mahkeme taşınmazın bulunduğu yer idare mahkemesidir. Dava açma süresi özel kanunda ayrı gösterilmedikçe altmış gündür ve yazılı bildirimin yapıldığı tarihi izleyen günden başlar.
Hayır. İYUK m.27/1'e göre idari mahkemede dava açılması işlemin yürütülmesini durdurmaz. Mahkeme, uygulanması halinde telafisi güç veya imkânsız zararların doğması ve işlemin açıkça hukuka aykırı olması şartlarının birlikte gerçekleşmesi durumunda gerekçe göstererek yürütmenin durdurulmasına karar verebilir. Bu istem dava dilekçesinde ileri sürülebilir ve kararın verilip verilmeyeceği mahkemenin takdirindedir.
İmar Kanunu m.42'de yer alan bir hükme göre, bu maddeye göre tahsil olunan idari para cezaları, aynı fiil nedeniyle TCK 184'e göre mahkûm olanlara faizsiz olarak iade edilir. Hükmün uygulanması, aynı fiilin söz konusu olup olmadığına ve mahkûmiyetin varlığına bağlıdır. Ceza yargılaması için imar kirliliği suçu yazısına bakılabilir.
Kabahatler Kanunu m.27/1 idari para cezasına karşı tebliğ veya tefhimden itibaren en geç onbeş gün içinde sulh ceza mahkemesine başvuruyu düzenler; aynı maddenin sekizinci fıkrası ise aynı işlem kapsamında idari yargının görev alanına giren kararlar da verilmişse iddiaların idari yargıda görüleceğini belirtir. İYUK ise özel kanunda süre yoksa idare mahkemesinde altmış günlük süre öngörür. Hangi yolun uygulanacağı işlemin niteliğine göre belirlenir.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki görüş veya somut bir dosyaya ilişkin değerlendirme niteliği taşımaz. Mevzuat, mevzuat.gov.tr adresindeki metinler esas alınarak 22 Ekim 2026 tarihi itibarıyla derlenmiştir; yürürlükteki metni ve güncel değişiklikleri ayrıca kontrol ediniz.
