Sit alanında izinsiz yapı, 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu'nun 65. maddesinde hapis ve adli para cezasıyla karşılanan bir fiildir. Kanun, tescil edilen sit alanları, korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları ile korunma alanlarında izin alınmaksızın inşaî ve fizikî müdahale yapılmasını ayrı bir suç olarak düzenler. Aşağıda sit alanı kavramı, müdahalenin ne anlama geldiği, 65. maddedeki cezalar, süreçle ilgili düzenlemeler ve dikkat edilmesi gereken noktalar kanun metnine bağlı kalınarak anlatılmaktadır. Yazı, kanunların 22 Ekim 2026 tarihli güncel metinlerine göre hazırlanmıştır.
2863 sayılı Kanun'un 3. maddesine göre "sit", tarih öncesinden günümüze kadar gelen çeşitli medeniyetlerin ürünü olup yaşadıkları devirlerin sosyal, ekonomik, mimari ve benzeri özelliklerini yansıtan kent ve kent kalıntıları, kültür varlıklarının yoğun olarak bulunduğu, sosyal yaşama konu olmuş veya önemli tarihi hadiselerin cereyan ettiği yerler ve tespiti yapılmış tabiat özellikleri ile korunması gerekli alanlardır. Aynı maddede "doğal (tabii) sit", jeolojik devirlere ait olup ender bulunmaları nedeniyle olağanüstü özelliklere sahip, korunması gerekli alanlar olarak tanımlanır. "Korunma alanı" ise taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının muhafazası veya tarihi çevre içinde korunmasında etkinlik taşıyan, korunması zorunlu alandır.
Kanunun 6. maddesi, sit alanı içinde bulunan taşınmaz kültür varlıklarını korunması gerekli taşınmaz kültür varlıkları arasında sayar. 7. maddeye göre korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarına ilişkin tespitler koruma bölge kurulu kararı ile tescil edilir. Tescil kararları, tescil olunan taşınmazın kadastral bilgileriyle birlikte tapu siciline şerh düşülmek üzere tapu müdürlüğüne bildirilir. Tek yapı ölçeğindeki varlıklar ile korunma alanlarına ilişkin tescil kararları 7201 sayılı Tebligat Kanunu uyarınca maliklere tebliğ edilir. Sit alanlarına ilişkin tescil kararları ile malikleri idarece tespit edilemeyen taşınmazların tescil kararları ise Resmî Gazete'de yayımlanır ve Bakanlığın internet sayfasında bir ay süreyle duyurulur.
Kanunun 17. maddesine göre bir alanın koruma bölge kurulunca sit olarak ilanı, bu alanda her ölçekteki plan uygulamasını durdurur. Koruma amaçlı imar planı yapılıncaya kadar koruma bölge kurulu tarafından üç ay içinde geçiş dönemi koruma esasları ve kullanma şartları belirlenir. Belediyeler, valilikler ve ilgili kurumlar söz konusu alanda üç yıl içinde koruma amaçlı imar planı hazırlatıp koruma bölge kuruluna vermek zorundadır; zorunlu nedenlerle plan yapılamazsa kurul gerekçeli olarak bu süreyi uzatabilir. Aynı maddede, sit ilanından önce imar mevzuatına ve onanlı imar planlarına uygun alınmış yapı ruhsatına göre subasman seviyesi tamamlanmış yapıların inşasına devam edilebileceği, subasman seviyesi tamamlanmamış yapıların ruhsatlarının ise iptal edileceği; kesin yapılanma yasağı bulunan sit alanlarında bu hükümlerden yararlanılamayacağı belirtilir.
Kanunun 9. maddesi, koruma bölge kurullarınca alınan kararlara aykırı olarak korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları ile koruma alanlarında ve sit alanlarında inşaî ve fizikî müdahalede bulunulamayacağını, bu yerlerin yeniden kullanıma açılamayacağını veya kullanımlarının değiştirilemeyeceğini öngörür. Maddeye göre esaslı onarım, inşaat, tesisat, sondaj, kısmen veya tamamen yıkma, yakma, kazı veya benzeri işler inşaî ve fizikî müdahale sayılır. Kanunun 16. maddesi ayrıca korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları ile korunma alanlarında ruhsatsız inşaat yapmayı yasaklar; ruhsatsız yapılan inşaatlar ile koruma amaçlı imar planına veya sit şartlarına aykırı yapılar hakkında imar mevzuatına göre işlem yapılacağını belirtir.
Bu nedenle sit alanında yapılan bir inşaatın hukuki durumu iki ayrı eksende incelenir: Yapı, koruma bölge kurulu kararları ve izin rejimi bakımından 2863 sayılı Kanun'a, ruhsat ve imar planı bakımından imar mevzuatına tabidir. İmar mevzuatındaki ceza ve yıkım düzenlemeleri için imar kirliliği suçuna ve yıkım, mühürleme ve imar para cezasına ilişkin yazılara bakılabilir.
65. madde, 8/10/2013 tarihli 6498 sayılı Kanunla değiştirilmiş, dördüncü fıkrası ise 20/8/2016 tarihli 6745 sayılı Kanunla yeniden düzenlenmiştir. Maddenin fıkraları şöyledir:
| Fiil | Kanun hükmü | Yaptırım |
|---|---|---|
| İzin alınmaksızın inşaî ve fizikî müdahale yapmak veya yaptırmak | 2863, m.65/1 | İki yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezası |
| Kanuna aykırı yıkma veya imar izni vermek | 2863, m.65/2 | İki yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezası |
| Fiilin varlığı yurt dışına kaçırmak amacıyla işlenmesi | 2863, m.65/3 | Cezalar bir kat artırılır |
| Ruhsata tabi olmayan tadilat ve tamiratı izinsiz veya izne aykırı yapmak | 2863, m.65/4 | Altı aydan üç yıla kadar hapis veya adli para cezası |
Adli para cezası, Türk Ceza Kanunu'nun 52. maddesine göre tam gün sayısının bir gün karşılığı takdir edilen miktarla çarpılmasıyla hesaplanır. Bir gün karşılığı miktar, en az yüz ve en fazla beş yüz Türk Lirası arasında kişinin ekonomik ve diğer şahsi halleri göz önünde bulundurularak belirlenir.
65. maddenin dördüncü fıkrası, ruhsata tabi olmayan tadilat ve tamiratlar için iznin hangi makamdan alınacağını da gösterir. Kültür varlıkları yönünden bünyesinde koruma, uygulama ve denetim büroları kurulmuş yerlerde yetkili idarelerden, bu bürolar kurulmamış yerlerde koruma bölge kurulu müdürlüklerinden; tabiat varlıkları ve doğal sit alanları yönünden ise çevre ve şehircilik il müdürlüklerinden izin alınması gerekir. Birinci fıkrada ise iznin hangi makamdan alınacağı belirtilmemiştir.
Ceza hükümlerinin yanında kanunda başka yaptırım ve sonuçlar da yer alır. 16. maddeye göre sit şartlarına, koruma amaçlı imar planına veya ruhsata aykırı yapılar hakkında imar mevzuatına göre işlem yapılır. 18. maddeye göre sit alanları, korunması gerekli kültür varlıkları ve bunların koruma alanlarında onaylı plan ve proje dışı uygulama yapan veya yapılmasına yol açan sorumluların, koruma bölge kurulları ile ilgili konularda plan ve proje düzenlemesi ve uygulama sorumluluğu yapması beş yıl süre ile yasaklanır. 21. maddeye göre getirilen kesin yapılanma yasağına aykırı tesis edilen yapılar ve bunların yapıldığı parseller bakımından, yapılar yıkılıncaya veya aykırılıklar giderilinceye kadar kanundaki vergi, resim ve harç muafiyeti uygulanmaz.
65. madde bir suç tipini düzenlediğinden fiil hakkında ceza soruşturması ve kovuşturması yürütülür. Maddede soruşturmanın şikâyete bağlı olduğuna ilişkin bir hüküm bulunmamaktadır. Koruma bölge kurulu kararlarına ilişkin süreler ise ayrı düzenlenmiştir. 61. madde uyarınca kamu kurum ve kuruluşları, belediyeler ile gerçek ve tüzel kişiler Koruma Yüksek Kurulu ve koruma bölge kurullarının kararlarına uymak zorundadır. Bölge kurulu kararlarına yapılan itirazlar Bakanlıkça değerlendirilir ve gerekli görüldüğü takdirde Koruma Yüksek Kurulu gündemine alınır; Yüksek Kurul bu itirazları en geç üç ay içinde karara bağlar.
2863 sayılı Kanun'un 3. maddesine göre sit; çeşitli medeniyetlerin ürünü olup yaşadıkları devirlerin sosyal, ekonomik, mimari ve benzeri özelliklerini yansıtan kent ve kent kalıntıları, kültür varlıklarının yoğun olarak bulunduğu veya önemli tarihi hadiselerin cereyan ettiği yerler ve tespiti yapılmış tabiat özellikleri ile korunması gerekli alanlardır. Doğal sit ise jeolojik devirlere ait, ender bulunmaları nedeniyle olağanüstü özelliklere sahip korunması gerekli alanları ifade eder. Sit alanlarının tespiti ve tescili koruma bölge kurulu kararıyla yapılır.
2863 sayılı Kanun'un 65. maddesinin birinci fıkrasına göre, tescil edilen sit alanları ve korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları ile korunma alanlarında izin alınmaksızın inşaî ve fizikî müdahale yapan veya yaptıranlar iki yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezasıyla cezalandırılır. Ruhsata tabi olmayan tadilat ve tamiratlar için dördüncü fıkrada altı aydan üç yıla kadar hapis veya adli para cezası öngörülmüştür.
65. maddenin dördüncü fıkrasına göre taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları ile bunların koruma alanları ve sit alanlarında, 3194 sayılı İmar Kanunu'nun 21. maddesi kapsamına giren ruhsata tabi olmayan tadilat ve tamiratları izin almaksızın ya da izne aykırı olarak yapanlar veya yaptıranlar altı aydan üç yıla kadar hapis veya adli para cezası ile cezalandırılır. İzin makamı, yerin niteliğine göre yetkili idareler, koruma bölge kurulu müdürlükleri veya çevre ve şehircilik il müdürlükleridir.
Türk Ceza Kanunu'nun 184. maddesinin beşinci fıkrasında, ruhsatsız veya ruhsata aykırı yapılan binanın imar planına ve ruhsata uygun hale getirilmesi halinde kamu davası açılmayacağı düzenlenmiştir. Bu hüküm 184. maddedeki fiiller içindir. 2863 sayılı Kanun'un 65. maddesinde benzer bir düzenleme bulunmamaktadır. Genel işleyiş için ilgili yazıya bakılabilir.
65. maddenin ikinci fıkrasına göre bu Kanuna aykırı olarak yıkma veya imar izni verenler, iki yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezasıyla cezalandırılır. Yapıyı yapan veya yaptıran kişiler için öngörülen ceza ile aynı çerçevede düzenlenmiştir. Bu fıkra, izin veren idare mensuplarının sorumluluğuna ilişkin bir hükümdür.
Kanunun 17. maddesine göre sit ilanından önce imar mevzuatına ve onanlı imar planlarına uygun alınmış yapı ruhsatına göre subasman seviyesi tamamlanmış yapıların inşasına devam edilebilir. Subasman seviyesi tamamlanmamış yapıların yapı ruhsatları iptal edilir. Kesin yapılanma yasağı bulunan sit alanlarında bu hükümlerden yararlanılamaz.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki görüş veya somut bir dosyaya ilişkin değerlendirme niteliği taşımaz. Mevzuat, mevzuat.gov.tr adresindeki metinler esas alınarak 22 Ekim 2026 tarihi itibarıyla derlenmiştir; yürürlükteki metni ve güncel değişiklikleri ayrıca kontrol ediniz.
