Askeri ceza davası avukat ve müdafi yardımından yararlanma hakkı bakımından da genel ceza muhakemesi kurallarına tabidir: 1632 sayılı Askeri Ceza Kanunu'nun ek 18. maddesine göre askeri suçların soruşturması ve kovuşturmasına ilişkin olarak bu Kanun'da hüküm bulunmayan hâllerde 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu hükümleri uygulanır. Bu yazıda Kanun'un askeri suç kavramı, başlıca suçlar ve öngörülen cezalar ile bu suçlara ilişkin davaların hangi mahkemelerde görüldüğü, yalnızca resmî kanun metnine dayanılarak ve barış zamanı hükümleri esas alınarak anlatılmaktadır. Kanun'un seferberlik ve savaş hâllerine ilişkin ağır hükümleri bu yazının kapsamı dışındadır.
Kanun'un ek 11. maddesine göre bu Kanun'da düzenlenen suçlar ile asker kişilerin askerlik hizmet ve görevleriyle ilgili olarak işledikleri suçlar askeri suçtur. Aynı maddede, asker kişiler tarafından işlenen 60, 62, 65, 66, 67, 68, 70, 79, 81, 82, 85, 87, 88, 89, 90, 91, 97, 98, 100, 101, 102 ve 136. maddelerdeki suçlar "sırf askeri suç" olarak sayılmıştır.
3. maddeye göre asker şahıslar; subaylar, astsubaylar, Millî Savunma Bakanlığı ile Türk Silahlı Kuvvetleri kadro ve kuruluşunda çalışan sivil personel, sözleşmeli erbaş ve er, erbaş ve erler, askeri öğrenciler ve maddede sayılan diğer kişilerdir. Askeri şahısların askeri olmayan suçları için ise Türk Ceza Kanunu hükümleri uygulanır (m.2).
66. maddenin birinci fıkrasına göre kıtasından veya görevi icabı bulunmak zorunda olduğu yerden izinsiz olarak altı günden fazla uzaklaşanlar ile izin, istirahat veya hava değişimi alarak ayrıldıkları yerden dönmeye mecbur oldukları günden itibaren altı gün içinde özürsüz olarak gelmeyenler, bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Kanun metninde "firar ve izin tecavüzü" ifadesi birlikte anılmakta (m.71, ek m.15); izin dönüşünde gecikme hâli 66. maddenin birinci fıkrasının (b) bendinde yer almaktadır.
İkinci fıkraya göre suçlunun silah, mühimmat, teçhizat, nakil vasıtası veya hayvanlardan birini ya da ordu hizmetine tahsis edilen herhangi bir şeyi beraberinde götürmesi, hizmet yaparken kaçması veya mükerrir olması hâllerinde hapis cezası iki yıldan aşağı olamaz.
İzinli olduğu durumlar hariç ülke sınırları dışında üç günü geçirenler ile maddede sayılan diğer hâllerde bulunanlar, yabancı ülkeye kaçmış sayılarak bir yıldan beş yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Fail beraberinde silah, mühimmat, savaş araç veya gerecini götürmüşse, hizmet yaparken kaçmışsa veya mükerrirse ceza üç yıldan yedi yıla kadar hapistir. Kanun metni dipnotlarında bu maddenin birden fazla kez değiştirildiği ve yeniden düzenlendiği görülmektedir; güncel metin esas alınmalıdır.
63. maddenin birinci fıkrası, barışta 7179 sayılı Askeralma Kanunu'nun 24. maddesi uyarınca verilen idari para cezası kesinleştikten sonra aynı Kanun'un 23. maddesindeki mazeretlerden biri bulunmaksızın, maddede sayılan başlangıç tarihlerinden itibaren dört ay içinde gelenler için altı aya kadar, yakalananlar için iki aydan altı aya kadar; dört aydan sonra bir yıl içinde gelenler için iki aydan bir yıla, yakalananlar için dört aydan bir yıla; bir yıldan sonra gelenler için dört aydan iki yıla, yakalananlar için altı aydan üç yıla kadar hapis cezası öngörür.
87. maddeye göre hizmete ilişkin emri hiç yapmayan asker kişiler bir aydan bir yıla kadar; emrin yerine getirilmesini söz veya fiili ile açıkça reddedenler veya emir tekrar edildiği hâlde emri yerine getirmeyenler üç aydan iki yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. 88. madde bu suçların toplu asker karşısında, silah başı emrine karşı, silahlı iken veya hizmetten kısmen ya da tamamen sıyrılmak kastıyla işlenmesi hâlinde altı aydan beş yıla kadar hapis cezası öngörür. 89. maddeye göre emre itaatsizlik sonucu bir insanın hayatını tehlikeye koyan, memleketin veya bir askeri birliğin güvenliğini, savaş hazırlığını veya eğitimini önemli derecede ihlal eden, büyük bir zarar meydana getiren yahut başkasının malına önemli bir zarar veren asker kişiler, bir yıldan on yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.
Kanun'un ek 19. maddesi (24/6/2021 tarihli ve 7329 sayılı Kanunla eklenmiştir) bu konuyu doğrudan düzenler. Buna göre askeri suçlara ilişkin dava ve işler, suçun işlendiği yerin bağlı olduğu ilin adıyla anılan asliye ve ağır ceza mahkemelerinde ya da askeri birlik ve personel yoğunluğunun gerektirmesi hâlinde kanunda belirtilen usulle belirlenen ilçelerde kurulu asliye veya ağır ceza mahkemelerinde görülür. Ek 20. madde, kanunlarda geçen "askeri mahkeme" ifadesinin bu Kanun uyarınca belirlenen asliye ceza mahkemesini, ağır ceza mahkemesinin görev alanına giren suçlar bakımından ağır ceza mahkemesini ifade ettiğini belirtir; "Askerî Yargıtay" ifadesi ise Yargıtay olarak anlaşılır.
Ek 15. maddeye göre asker kişilerin işledikleri askeri suçların soruşturulması izne tabidir; ağır ceza mahkemesinin görevine giren suçüstü hâllerinde soruşturma genel hükümlere göre yürütülür. Yetkili merci kararını en geç otuz gün içinde verir; bu süre zorunlu hâllerde on beş günü geçmemek üzere bir defa uzatılabilir. Kararlara karşı on gün içinde itiraz edilebilir; sırf askeri suçlarda iznin itirazı soruşturma işlemlerini engellemez. Firar ve izin tecavüzü gibi, hakkında ön inceleme yapılanın bulunamaması nedeniyle ifade almayı imkânsız hâle getiren zorunlu hâllerde ilgilinin ifadesi alınmaz.
Ek 18. madde nedeniyle Ceza Muhakemesi Kanunu uygulanır. 149. maddeye göre şüpheli veya sanık, soruşturma ve kovuşturmanın her aşamasında bir veya birden fazla müdafiin yardımından yararlanabilir; avukatın şüpheli veya sanıkla görüşme, ifade alma veya sorgu süresince yanında olma ve hukuki yardımda bulunma hakkı engellenemez ve kısıtlanamaz. Müdafi seçebilecek durumda olmadığını beyan eden kişiye, istemi hâlinde müdafi görevlendirilir (CMK m.150).
| Madde | Suç | Ceza (kanundaki ifadeyle) |
|---|---|---|
| 66/1 | Altı günden fazla izinsiz uzaklaşma; izin dönüşünde altı gün içinde gelmeme | Bir yıldan üç yıla kadar hapis |
| 67 | Yabancı ülkeye firar sayılan hâller | Bir yıldan beş yıla kadar hapis |
| 87/1 | Emri hiç yapmama / açıkça reddetme | Bir aydan bir yıla / üç aydan iki yıla kadar hapis |
| 85/1 | Amire veya üste hakaret | Üç aydan bir yıla kadar hapis |
| 91/1 | Amire fiilen taarruz | Üç yıldan aşağı olmamak üzere hapis |
Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 149. maddesine göre şüpheli veya sanık soruşturma ve kovuşturmanın her aşamasında müdafiin yardımından yararlanabilir. 150. maddeye göre müdafi seçebilecek durumda olmadığını beyan edenin istemi hâlinde müdafi görevlendirilir. Askeri Ceza Kanunu'nun ek 18. maddesi uyarınca bu hükümler askeri suçlarda da uygulanır.
1632 sayılı Kanun'un 66. maddesine göre kıtasından veya görev yerinden izinsiz olarak altı günden fazla uzaklaşanlar bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Silah götürme, hizmet yaparken kaçma veya mükerrir olma hâllerinde hapis cezası iki yıldan aşağı olamaz.
Kanun'un ek 19. maddesine göre askeri suçlara ilişkin dava ve işler, ilin adıyla anılan asliye ve ağır ceza mahkemelerinde ya da belirlenen ilçelerdeki asliye veya ağır ceza mahkemelerinde görülür. Ek 20. madde, kanunlardaki "askeri mahkeme" ifadesini bu mahkemelere atıf olarak düzenler.
73. maddeye göre kaçak, kaçtığından altı hafta içinde (seferberlikte bir hafta) kendiliğinden geri gelirse, ilgili maddelere göre verilecek cezalar yarısına kadar azaltılır. Süre içinde yakalananlar için ise 68. maddede iki aydan altı aya kadar hapis cezası öngörülmüştür.
Ek 15. maddeye göre asker kişilerin işledikleri askeri suçların soruşturulması izne tabidir; ağır ceza mahkemesinin görevine giren suçüstü hâlleri hariçtir. Yetkili merci kararını en geç otuz gün içinde verir ve kararlara karşı on gün içinde itiraz edilebilir.
Ek 8. maddeye göre kısa süreli hapis cezaları seçenek yaptırımlara çevrilebilir; ancak sırf askeri suçlardan dolayı verilen cezanın dört ay veya daha fazla olması, fiilin disiplini ağır şekilde ihlal etmesi veya savaş ya da seferberlikte işlenmesi gibi hâllerde çevrilemez.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki görüş veya somut bir dosyaya ilişkin değerlendirme niteliği taşımaz. Mevzuat, mevzuat.gov.tr adresindeki metinler esas alınarak 22 Ekim 2026 tarihi itibarıyla derlenmiştir; yürürlükteki metni ve güncel değişiklikleri ayrıca kontrol ediniz.
